Menu

Sztuka przenośna

blog o biżuterii artystycznej jej historii i sposobach ekspozycji

Wpisy otagowane : filigran

Historia filigranu jako techniki jubilerskiej

anna-sklodowska

Filigran- jego  termin pochodzi od łacińskich słów „Filum” (nitka) i „granum”( ziarno).

Jest to technika złotnicza polegająca na zdobieniu lub wykonywaniu całego przedmiotu z cienkich drucików ułożonych w ażurową siatkę. W technice tej używa się drucików złotych lub srebrnych. Skręca się je ze sobą (zazwyczaj po dwa), a następnie rozklepuje na płasko, w efekcie czego ich brzeg jest charakterystycznie ząbkowany. Tak przygotowane druciki są układane w ornamenty i przylutowywane bądź przyklejane do podłoża. Służą także do wykonywania całych przedmiotów, takich jak koszyczki czy pudełka. Technika zazwyczaj łączona z granulatem jako bardzo efektowna przetrwała od czasów starożytnych aż do dzisiaj.

W czasach starożytnych była to najbardziej rozbudowana technika złotnicza, wymagająca wyjątkowych umiejętności. Wyroby filigranowe przeznaczone były jedynie dla możnowładców dlatego tylko nieliczni rzemieślnicy znali tę technikę i jako elitarna przekazywana była z pokolenia na pokolenie głównie wśród członków rodziny.

Filigran jest techniką o długiej tradycji z początkiem w Mezopotamii, Syrii i Azji Środkowej co potwierdzają znaleziska z grobowców w Ur z 2500 lat p.n.e., z Troi II z 2200 lat p.n.e. jak również z Byblos (Liban) z 2000 r. pn.e.

Pierwsze, greckie przykłady filigranu pochodzą z okresu egejskiego co ukazały groby w Mesarze datowane właśnie na ten okres.

W Egipcie pojawił się przed 1900 r.p.n.e. a na Krecie 1700 r p.n.e., w samej Grecji występował między 1200 a 1100 r. p.n.e. W Egipcie wytwarzany był w XIV w . p.n.e. a o jego popularności świadczą znaleziska z grobowca „ Tutanhamona”.

grecki

greckie kolczyki

 

Produkcję filigranu zatrzymały "Wieki Ciemne" 1100p.n.e do 900 p.n.e. Po tym okresie filigran na nowo pojawił się w 700 r. p.n.e. w Grecji i Etrurii. Silnym ośrodkiem była również Fenicja ale tam wzornictwo powtarzało się we wszystkich wariantach znanych w Grecji i Etrurii. We wszystkich wspomnianych ośrodkach wytwarzano podobną biżuterię a najpopularniejsze były kolczyki z dwiema ściankami o kwiatowym lub geometrycznym ornamencie.

Etruscan gold filigree earrings by diffendale

etruskie pierścienie

fenicki

fenicki naszyjnik

Między 900 . pn.e. a 600 p.n.e. filigran był produkowany  masowo ale już  w okresie rzymskim stał się mniej popularny i miał bardzo słabą jakość. W zachodniej części imperium rzymskiego praktycznie zanikł. Na Wschodzie był kontynuowany i nawet powiększał swój zasięg o wschodnią Azję i Indie.

W okresie bizantyjskim w II w.n.e. rozwijał się w formach sakralnych czyli krzyżykach lub różańcach albo medalionach z chrześcijańskimi wizerunkami. W tym czasie łączono go z cloisonne (odsyłam do blog,art. Historia biżuterii Islamu) i kamieniami szlachetnymi.

bizantyjski filigran

krzyż bizantyjski

 

W pierwszych wiekach okresu islamskiego w Azji filigran dominował na terenie Bliskiego Wschodu, Indii, Chin, Korei i Japonii .

irański filigran

Wyrób irański- kolczyki

islamski

Przykład islamskiego filigranu

koreański

Przykład koreańskiego  filigranu

W kolejnych wiekach złotnicy przypominali sobie o jego możliwościach dekoracyjnych i wznawiali produkcję dodając nowsze wzory stylistyczne lub formy charakterystyczne dla poszczególnych epok.

Między VIII a XII w. n.e. filigran był stosowany w złotnictwie celtyckim tworząc tzw. celtyckie węzły.

brooch

celtycka brosza

W Europie produkcją filigranu zajmowali się również Maurowie w Hiszpanii i Portugalii a wraz z ich ekspansją dotarł nawet do Ameryki Łacińskiej.

 New_Mexico

Kolczyki meksykańskie 1880-1910r.


W czasach Renesansu ( XV w.-XVI w.) we Włoszech pojawił się w chrześcijańskich formach ale z antyczną stylistyką.

 

kopia - renesans

Kopia renesansowego naszyjnika

W okresie rewolucji przemysłowej(XVII w.- XVIIIw.) odkryto nowe, tańsze metale, które znalazły zastosowanie również w biżuterii. Tym sposobem filigran zaczęto wyrabiać np. w mosiądzu ale nie zachwycał on już tak jak w wiekach poprzednich.

W XVIII w. filigran idealnie sprawdzał się w produkcji różańców. W Europie głównym ośrodkiem produkcji filigranowych różańców był Schwäbisch Gmünd w Górnej Bawarii.

1800

ROSARY MUSEUM - 20c Filigree

różańce ze Schwabisch

Francja XVIIIw

przykład francuskiego filigranu

W okresie Secesji czyli pod koniec XIXw. ponownie zapanowała moda na filigran który zaskarbili sobie np. Faberge projektujący dla carów i Tiffani tworzący dla amerykańskich rodzin takich jak Astor, Vanderbilt, Post, Hutton i Morgan.

faberge

 

 Na początku XX w. w tzw. okresie Wiktoriańskim filigran bił rekordy popularności w Anglii.

Wiktoriański

Wiktoriański

Filigran wiktoriański

Obecnie na terenie Europy możemy znaleźć manufaktury filigranu w Portugalii, na Malcie, Macedonii i Albanii. W Azji kontynuowany jest w Turcji pod nazwą Telkari i w Indich jako Tarakashi , głównie wyrabiany ze srebra.

telkari3

Przykład Telkari

Przykład Tarakashi

A na koniec polska niespodzianka

wawrzyk1Wyrób Kazimierza Wawrzyniaka 

 

 

 

Biżuteria islamska

anna-sklodowska

Aby przedstawić historię biżuterii islamskiej należy wcześniej przytoczyć fakty z historii samego Islamu. Jest to konieczne bowiem ekspansja arabska między VII a IX w. n.e. była bardzo rozległa i niemożliwością byłoby opisanie biżuterii całego terenu bez przedstawienia lokalnych wpływów wzornictwa. Celem Mahometa, proroka Muzułmanów było połączenie wszystkich ludów arabskich. Za życia Mahometa 570-632 n.e. tereny islamskie ograniczały się do Medyny i Półwyspu Arabskiego jednak po jego śmierci ekspansywność arabska doprowadziła do zajęcia bardzo dużego obszaru. W VII i VIII w. zajęli Bliski Wschód wraz z wybrzeżem Północnej Afryki i Środkową Azję aż po granicę Indii. W VIII w. doszło również do zajęcia Półwyspu Iberyjskiego a w IX w. przejściowego podbicia Sycylii, Sardynii i Półwyspu Apenińskiego.

Jak można się domyślać stylistyka biżuterii na tak rozległym terenie może być bardzo zróżnicowana dlatego postanowiłam podzielić ją na grupy pod względem terytorialnym i na początek zaprezentuję historię biżuterii z obszaru Bliskiego Wschodu.

W pierwszych wiekach Islamu na Bliskim Wschodzie rzemieślnicy arabscy kontynuowali warsztaty rzymskie i bizantyjskie dlatego nie można traktować biżuterii z tego okresu jako typowo arabskiej. Nie można jej również przedstawić jako przykładu z tamtej epoki bowiem nie przetrwała do naszych czasów. Wyroby z metali szlachetnych były często przetapiane a kamienne przerabiane na inne formy. To co się zachowało zazwyczaj jest przypadkowego pochodzenia bez kontekstu miejsca znalezienia. Od X w. zaczęło się rozwijać pismo arabskie używane również jako element dekoracyjny i to jest moment, od którego można mówić o specyfice wyrobów islamskich. Arabowie upodobali sobie złoto jako materiał do wyrobu biżuterii i wytwarzali ją jednocześnie w technice filigranu i granulatu. Główny ośrodek produkcji tego typu ozdób znajdował się w Kairze. W tym samym miejscu mieścił się warsztat wyrobów emaliowanych komórkowo (cloissone) jest to  technika zdobnicza polegająca na wypełnianiu różnokolorową emalią  "komórek". Emalia to szklista powłoka składająca się z mieszaniny sproszkowanych minerałów typu piasek, kreda czy glina oraz topników  z dodatkiem pigmentów a komórki to przestrzezenie ze sciankami powstałe przez przylutowanie pionowo do podłoża metalowych listewek. Technikę tę Arabowie zaczerpnęli z warsztatów bizantyjskich i do przedstawień wprowadzili arabskie inskrypcje. Inną techniką stosowaną w Islamie było niello czyli prostsza wersja emalii polegająca na grawerowaniu np. srebrnej powierzchni a nastepnie wypełnianiu jej czarną masą z ołowiu i miedzi.Wszystkie te techniki stosowane były w kolczykach,wisiorach i pierścieniach jak również w ozdobach pasków, które stanowiły wazny element arabskiego stroju. Przykłady biżuterii islamskiej były prawie jednakowe na całym terenie Bl. Wschodu. Większość z nich pochodziła z pojedynczych warsztatów, z których rozprowadzano ją na cały teren bliskowschodni ewentualnie istniały schematy wzorów powielane w drobniejszych warsztatach.

islamski wisior XI w.

Islamski wisior z Egiptu datowany na XI w. n.e. Wykonany w trzech technikach: filigran,granulat,emalia komórkowa

wisior XI w. n.e.

Kolejny wisior z XI w. o podobnym przedstawieniu dwóch ptaków.

kolczyki XII w.

Syryjskie kolczyki z XII w.

Iran XII w.

Irański wisior z ptakami z XI w.

We wszystkich przypadkach pojawiło się przedstawienie z dwoma ptakami, jest to symbol "Ogrodów Edenu".

 

 

© Sztuka przenośna
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci